کودکان و حقوق بشر

کودک آزاری

موضوع : جایگاه کودک آزاری در قوانین ایران در نگاه تطبیقی به اسناد ایران و بین الملل .
(تهیه و تنظیم: سهیلا رضایی، پژوهشگر و دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق بین الملل)

مقدمه:
کودک آزاری عبارت از هرگونه فعل یا ترک فعلی است که باعث آزار روحی و جسمی و ایجاد آثار ماندگار در وجود یک طفل شود . برخی از این آثار می تواند مخفی باشد مانند محروم کردن او از غذا ، حبس در حمام یا زیرزمین . تنبیه بدنی و تجاوز جنسی به کودک هم از انواع کودک آزاری فیزیکی است که علائم آن قادر به ردیابی است . در این میان باید به این موضوع توجه داشت که " کودک آزاری " با " تنبیه بدنی " متفاوت است . با تنبیه ، به کودک می فهمانند که باید رفتار خود را اصلاح کند ، اما متاسفانه به علت عدم آگاهی و همچنین نقض قانونی بسیاری از پدران و مادران به بهانه تنبیه ، کودکان خود را در معرض هرگونه آسیب روحی و روانی قرار می دهند . سالهای آغازین رشد کودک اهمیت بسزایی در آموزش او دارد .
کارشناسان کودک آزاری را به چهار دسته تقسیم می کنند که شامل کودک آزاری جسمی ، کودک آزاری روانی ، کودک آزاری جنسی و کودک آزاری ناشی از غفلت می شود .
کودک آزاری ناشی از غفلت شامل بی توجهی تحصیلی هم می شود ، هنگامی که والدین متوجه اهمال ، بی علاقگی و تفره رفتن کودک از مسائل تحصیلی او می شوند ، تلاش برای دخالت و برطرف کردن مشکل او انجام نمی دهند .
کار اجباری را باید یکی از شایع ترین موارد کودک آزاری در ایران دانست . فقر اقتصادی ، بی عدالتی اجتماعی ، بیکاری ، فاصله طبقاتی زیاد و درآمد کم خانواده در ایران مهمترین عللی است که منجر به وجود آمدن پدیده کودکان خیابانی و کار اجباری آنان است . سازمان بین المللی کار تخمین می زند که 215 میلیون کودک کار در جهان وجود دارد و از این تعداد 115 میلیون نفر به طور مستقیم درگیر در کار خطرناک هستند . کار خطرناک که یکی از بدترین اشکال کار کودکان به عنوان کار است که به احتمال زیاد به سلامت جسمی ، روانی و یا اخلاقی کودکان ضرر می زند . در برخی موارد این کار ممکن است حتی زندگی کودکان را به خطر بیندازد . آموزش کودکان خیابانی رشته ی تحصیلی جدید در دانشگاه های آلمان است . از آنجا که معضل «کودکان خیابانی» نه تنها در کشورهای جهان سوم ، بلکه در اروپا و آلمان نیز پدیدار است ، لذا تربیت و آموزش این کودکان از موضوعات مورد توجه و بحث انگیز مسئولان ذیربط است ، موضوعاتی که اکنون به عنوان رشته ای تحصیلی مورد بررسی قرار می گیرند . بسیاری از دانشجویان این رشته‌ی تازه تاسیس از مددکاران اجتماعی و فعالان تربیتی و آموزشی شهرهای مختلف آلمان هستند .

علل کودک آزاری :
استفاده از الکل و داروهای روان گردان ، بیکاری ، تورم وگرانی ، خانواده های پرجمعیت ، فقر اقتصادی ، فقر فرهنگی ، اختلافات زناشویی ، غفلت و کم توجهی والدین به کودک ، اعتیاد و...
علائم کودک آزاری :
1 ) نشانه های سوختگی روی بدن
2 ) افسردگی
3 ) ترس از بزرگسالان
4 ) اختلالات خوردن
5 ) کمبود تمرکز حواس
6 ) نشانه های آزار جنسی
7 ) تغییرات جدی در اشتها و....


راههای پیشگیری از کودک آزاری :
آگاهی دادن به جامعه در مورد این مساله و حساس کردن افراد به اعمال خشونت ، آگاه سازی معلمان و مربیان مهد کودک برای استفاده از شیوه های تربیتی مناسب ، کاهش فقر و تامین عدالت اجتماعی ، بالا بردن فرهنگ خانواده ها از طریق آموزش از رسانه ها و... ، آگاه سازی کودکان برای دفاع از حقوق خود ، مشاوره و حفظ بهداشت روانی والدین ، افزایش مجازات ها در برابر چنین تخلفاتی و....
طبق سیاست سازمان ملل متحد باید از هرگونه بزه دیدگی طفل جلوگیری شود زیرا ممکن است به بزه کاری او در آینده بینجامد . نکته ای که وجود دارد این است که والدین تصور می کنند کودکان درک صحیحی از اتفاقات اطراف خود ندارند و تنبیهی که بر آنها بار می شود را به راحتی فراموش می کنند . در حالی که نتایج مطالعات بیانگر این است که این اعمال ، تاثیرات قابل توجهی بر کودکان دارد و تا حدی که ثابت شده است بسیاری از والدین کودک آزار امروز ، قربانیان کودک آزاری در گذشته بوده اند . آمار نشان می دهد دختران به میزان بیشتری از پسران مورد آزار قرار گرفته اند . در مورد کودک آزاری در طبقه متوسط یا مرفه شهری بیشتر با مسئله غفلت از کودکان مواجه هستیم تا موارد مشخصی از خشونت فیزیکی و عینی . دنیا هیچگاه درست نخواهد شد مگر اینکه هشت سال اول زندگی انسانها  را درست کنیم . بهترین هدیه به کودکان جسم و روان سالم است ، این حق آنهاست .
قابل ذکر است که کودک به دلیل وابستگی عاطفی که به والدین خود دارد از افشای آزاری که بر او وارد می شود خودداری می نماید . اما اگر نهاهایی باشند که با کودک در ارتباط باشند شاید کودک جرات بر ملا کردن این امر را داشته باشد .
اکثر کودکان آزار دیده قادر به دفاع از خود در فرآیند کیفری نیستند و به همین دلیل بسیاری از آزار دهندگان ممکن است بتوانند از چنگال عدالت بگریزند . کودکان باید احساس ایمنی لازم را برای گزارش کودک آزاری داشته باشند .
کودک آزاری فقظ آنچه در اجتماع طبق آمار و ارقام دیده می شود نیست ، باید درون خانواده ها را کاوش کرد . وضعیت در آمدی خانواده ها ، ازدواج های اجباری ، خیانت های والدین ، تصادفی بودن تولد کودکان باعث کودک آزاری روانی می شوند و شخصیت کودک را خرد می کنند .
روز پیشگیری از کودک آزاری در 19 نوامبر 2000 به ابتکار اجلاس جهانی زنان در حرکتی هماهنگ با بزرگداشت 20 نوامبر ( روز تصویب پیمان نامه حقوق کودک توسط سازمان ملل در 1989 ) نامگذاری شد که مطابق با 28 آبان است .
با توجه به این که کودک قشر آسیب پذیر جامعه است و کودکان امروز سازندگان جامعه فردا هستند حساسیت همه جوامع به این قشر جامعه زیاد بوده و قوانین زیادی برای حمایت از آن ها تصویب شده است .
در سطح بین المللی ضرورت ارائه مراقبت ویژه برای کودک علاوه بر اعلامیه حقوق کودک در مقاوله نامه اختیاری حقوق کودک در مورد فروش کودکان ، کنوانسیون حقوق کودک ، اعلامیه جهانی حقوق بشر، در میثاق بین المللی مربوط به حقوق مدنی و سیاسی ( به ویژه مواد 23و24 ) ، در میثاق بین المللی مربوط به حقوق اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی (به ویژه ماده 10) و در اساسنامه ها و اسناد سازمانهای تخصصی و سازمانهای بین المللی مرتبط با رفاه کودکان به رسمیت شناخته شده است . کمیته حقوق کودک سازمان ملل از نهادهای فعال در زمینه حقوق کودک است . ایران نیز تحت شرایطی  متعهد به مفاد کنوانسیون حقوق کودک سال 1989 است و پیمان نامه حقوق کودک 1959 را به عنوان یکی از اعضای سازمان ملل امضا کرده است .قابل ذکر است که ایران به کنوانسیون حمایت از حقوق کودکان نیز پیوسته است . در حقوق داخلی نیز به حقوق کودک توجه ویژه ای شده است مانند قانون حمایت از کودکان و نوجوانان (مصوب آذر 1381) . در پاره ای از قوانین از جمله قانون آیین دادرسی کیفری ماده 72 ، قانون مجازات اسلامی مواد 623،631،633 نیز از کودکان حمایت هایی شده است . انجمن ملی حمایت از کودکان در سال 1331 در ایران بنیان نهاده شد . به حقوق کودک در دین اسلام هم اشاره شده است . قانونگذار در زمینه تدوین قوانین ویژه اطفال علاوه بر تخصص حقوقی باید به یافته های علوم مختلف مثل روانشناسی ، جرم شناسی و جامعه شناسی در کنار استفاده از متخصصین این علوم توجه نماید .
البته نمی توان از همه کشورها انتظار پذیرش روش مشترک بین المللی برخورد با مساله کودک آزاری و حقوق کودک را داشت . در نحوه ی نگرش به حقوق کودک ، کشور ما تفاوتی با سایر کشورها در سطح بین المللی نداشته ، تنها اختلاف ما با دیگر کشورها سن بلوغ است که در کشور ما برای دختران 9 سال و برای پسران 15 سال است ولی در کنوانسیون 18 سال است و این مسئله مشکلاتی به همراه داشته و باعث شده کنوانسیون حقوق کودک به صورت مطلوب عملی نشود . 18 سالگی بهترین معیاری است که چنانچه قانونگذار آن را مرز پایانی برای هر دو جنس تعیین کند ، بسیاری از مشکلات رفع می شود .
حمایت از حقوق کودک تکلیفی است بر عهده خانواده ها ، سازمانهای مدنی ،ارگانهای دولتی، و سازمانهای بین المللی . صرف نظر از سازمانهای خیریه که تجربه ای طولانی در ایران دارند عمر سازمانهای غیر دولتی که در ایران  به کار مشغولند – ازجمله فعالیت در حوزه حقوق کودک – بسیار کم است. تاسیس انجمن حمایت از حقوق کودک در ایران از اقدامات تاریخی بود .
عمر کوتاه نهادهای مدنی در ایران و ضعف مشارکت و همکاری بین آنها از موانع مهم رشد سازمانهای غیردولتی به طور کلی و سازمانهای غیردولتی کودکان به طور ویژه است .
ارگانهای دولتی از جمله آموزش و پرورش ، وزارت بهداشت ، سازمان بهزیستی و قوه قضاییه سازمانهایی هستند که برنامه های هدفمند و مشخص برای بهبود حقوق کودک در ایران دارند ولی هماهنگی موثری بین آنها وجود ندارد . البته خلا سازمانهای بین المللی در زمینه حقوق کودک در ایران احساس می شود زیرا این سازمان ها در ایران فقط در موارد اضطراری تشکیل می شود .
صندوق کودکان سازمان ملل ، آژانس بین المللی متخصص در امر حقوق کودکان است که در ایران نیز فعالیت دارد . این صندوق در سال 1946 پس از جنگ جهانی دوم تاسیس شد . هدف عمده این سازمان در زمان تاسیس ، حمایت از کودکان آسیب دیده از جنگ بود . پس از چند سال منشور این سازمان تغییر یافت و کودکان و زنان کشورهای در حال توسعه را هم تحت پوشش قرار داد . یونیسف پیمان نامه حقوق کودک را راهنمای کار خود قرار می دهد که خوشبختانه ایران هم به پیمان نامه حقوق کودک ملحق شده است و این پیمان نامه تنها پیمان نامه ای است که حقوق اجتماعی اقتصادی فرهنگی کودک را به حقوق مدنی و سیاسی پیوند می دهند . البته با توجه به کودک آزاری هایی که در چند ماه اخیر به وقوع پیوسته ، انتظار نمی رود فقط یونیسف وارد عمل شود و بقیه نهادها ساکت و غیر فعال باشند .
ایران از سال 1372 پیمان نامه حقوق کودک را با شروطی پذیرفته است ، اما در عمل نحوه اجرای قوانین آن دچار مشکلاتی است و در زمینه های آموزش ، سلامت و ... خلاهای زیادی به چشم می خورد . پیمان نامه حقوق کودک یک انجمن غیر دولتی است که به جز ایالات متحده امریکا و سومالی ، 191 کشور جهان با تصویب این پیمان نامه تعهد خود را نسبت به کودکان مورد تایید قرار دادند . سازمان بهزیستی هم به این انجمن کمک زیادی کرده است . پیمان نامه چهار دسته از حقوق را برای همه کودکان مورد توجه قرار می دهد : حق بقاء ، حق حمایت ، حق رشد ، حق مشارکت .
 بر اساس ماده 33 پیمان نامه حقوق کودک ، زندگی در یک محیط سالم حق همه کودکان است . مطابق ماده 19 این پیمان نامه ، با هیچ کودکی نباید بدرفتاری شود ، هیچ کس حق ندارد کودکان را مورد بهره کشی قرار دهد یا به آنها بی اعتنایی کند .
به موجب بند سوم اصل سوم قانون اساسی آموزش و پرورش و تربیت بدنی رایگان برای همه ، در تمام سطوح و تسهیل و تعمیم آموزش عالی از وظایف دولت است و اصل سی ام نیز به این موضوع اشاره دارد . هرچند در این اصل به کودک آزاری اشاره نشده اما شرایط مطلوب آموزش را برای همه از جمله کودکان متذکر شده است . ماده 1173 قانون مدنی نیز مصادیق عدم مواظبت و یا انحطاط اخلاقی والدین را مذکور گردیده است .

هم اکنون آمار دقیقی از کودک آزاری در دست نیست اما پیشگیری از آن اهمیت بسزایی دارد و لزوم آگاه سازی مردم و مشارکت نهاد های رسمی احساس می شود . متاسفانه در بعضی موارد به دلیل افکار سنتی ، والدین احساس مالکیت به فرزندان خود دارند و آنها را مایملک خود می دانند و این طور می پندارند که اگر کودکان در سنین کم ، سختی را تجربه کنند ، در برابر مشکلات قوی تر می شوند . دولت ها می توانند با اشتغال زایی و افزایش درآمد خانواده ها از کودک آزاری جلوگیری نمایند . زوجهای جوان باید تعلیم و آموزش لازم برای آموزش و پرورش فرزند در جامعه را کسب نمایند و آگاهی های لازم را به صورت علمی کسب نمایند . به نظر می رسد که برای بهبود وضعیت کودک آزاری در ایران و این که همیشه پیشگیری بهتر از درمان است ، باید همه اصول کنوانسیون حمایت از حقوق کودکان که سند جامعی برای حفظ حقوق کودکان است اجرا شود و باید کمیته ای تشکیل شود که ناظر بر اجرای این اصول باشد و هر ساله گزارشی را از مناطق مختلف بخواهد تا یک ارزشیابی دقیقی از کودکان آزاردیده ، کودکان کار و ... داشته باشیم و به طور شفاف اطلاع رسانی کنیم و این اطلاع رسانی در افکار عمومی تاثیر بسزایی خواهد داشت .


منابع :

کتاب ها :
کودک آزاری و کنوانسیون حقوق کودک – تالیف هوشنگ آبروشن
کودک آزاری در ایران – تالیف سعید مدنی (قهفرخی)
رویکردحقوقی- روانشناختی به خشونت خانگی علیه کودکان – نویسندگان : ریچارد ای . برمن ، لوسی سالسیدو کارتر و... .  مترجم : محمد قلی پور

سایت ها :
www.irsprc.org   
http://aftabnews.ir   
http://wikipedia.org   
                                                           www.un.org  
                   

 

چهارشنبه 13 مهر 1390

حیطه فعالیت

در این وبلاگ، اخبار مربوط به مقالات و کتب جدید در حوزه ی کودکان، همایش ها، نشست های تخصصی، اسناد مرجع و بررسی تطبیقی مباحث حقوق کودک در گستره ی جهانی و دیگر موارد مربوطه، منعکس خواهد شد. امید است عموم علاقه مندان به موضوع، در این مهم مشارکت و هم یاری نمایند.

بایگانی مطالب

بایگانی موضوعی

پیوندهای مرتبط